WRA 2

„MIESZKANIE JUTRO – nowe, zrównoważone osiedla mieszkaniowe“ w dniu 29 listopada 2013
w Ambasadzie Niemiec w Warszawie.


Spotkanie „MIESZKANIE JUTRO – nowe, zrównoważone osiedla mieszkaniowe“ umożliwiło dyskusję na temat aktualnych trendów w architekturze mieszkaniowej. Biorąc pod uwagę genezę, analizując stan istniejący oraz przyglądając się zmianom architektury osiedli mieszkaniowych dyskutowano o tym, co stanowi sedno zrównoważonego rozwoju na poziomie osiedla. Rozpatrywano kategorie ekonomiczne, społeczne i środowiskowe zrównoważonej architektury mieszkaniowej.
PLUS – PROCEDURY I INSTRUMENTARIUM REALIZACJI
Dodatkowo podjęto tematykę związaną z procedurami i instrumentarium, które przyczyniają się do realizacji zrównoważonych projektów. Przedstawiono atuty rynkowe takich obiektów. To one są tematem PLUS spotkania.

 

Przebieg spotkania


Wprowadzeniem do tematu zrównoważonych osiedli była dwugodzinna wizja lokalna w „19 dzielnicy“ autorstwa pracowni JEMS architekci, przy ulicy Kolejowej 47 w Warszawie, jako przykład nowo powstałego osiedla. Układ i historia osiedla dla 4000 mieszkańców, położonego w centralnej części miasta, zostały przedstawione w prezentacji i za pomocą modelu osiedla w siedzibie inwestora, jak również podczas spaceru przez tereny publiczne i zamknięte podwórka osiedla. Zmienna wysokość budynków mieszkalnych z usługami i gastronomią w parterach tworzy od zewnątrz strefę wyższej zabudowy wydzielającej osiedle w strukturze miasta; domy o czterech kondygnacjach w części wewnętrznej podkreślają kameralność założenia.
Uczestnicy mieli możliwość obejrzenia pokazowego mieszkania o luksusowym wyposażeniu odpowiadającym wymaganiom celowej grupy mieszkańców. Już podczas wizji lokalnej pojawiły się pytania i poruszono zagadnienia dotyczące wykorzystania powierzchni dachów w celach użytkowych dla mieszkańców oraz dyskutowano na temat ograniczenia gęstości zabudowy osiedla na rzecz terenów publicznych mających bezpośrednie przełożenie w
jakości życia mieszkańców. Po „19 Dzielnicy“ oprowadzali nas architekci Marcin Citko i Wojciech Kotecki. W wizji lokalnej udział wzięło 48 osoby.
Wykorzystanie powierzchni dachów i kreowanie dostępnych przestrzeni publicznych było tematyzowane również w popołudniowej części wykładów w Ambasadzie.


WARSZAWSKIE ROZMOWY ARCHITEKTONICZNE otworzył przemówieniem i zaproszeniem do dyskusji kierownik Wydziału Kultury Ambasady Niemiec w Warszawie pan Dieter Reinl. Organizatorki spotkania pani Katarzyna Baranowska z Fundacji Twórców Architektury i Izabela Małachowska-Coqui przywitały przybyłych gości i partnerów spotkania oraz zaprosiły do wymiany polsko-niemieckich doświadczeń.
Iza Małachowska-Coqui wprowadziła do tematu zrównoważonych osiedli podając ich definicję oraz główne cechy zrównoważonego osiedla i moderowała konferencję.
W spotkaniu wzięła udział maksymalna możliwa ilość uczestników - 110 osób.
Prezentacje referatów znajdują się na stronie PREZENTACJE

Osiedle ma wiele definicji – przytoczmy jedną, która wydaje się najbardziej odpowiadać jako definicja wyjściowa do rozważań na temat spotkania o zrównoważonych osiedlach mieszkaniowych. Osiedle mieszkaniowe jest, po kwartale zabudowy odnoszącym się do zespołu kilku budynków ograniczonych ulicami, jednostką zabudowy dla kilku do kilkunastu tysięcy mieszkańców obejmującą oprócz funkcji czysto mieszkalnych podstawowe funkcje usługowe (takie jak zaopatrzenie, przedszkola, szkoły) oraz funkcje codziennej rekreacji tworząc całość pod względem kompozycji przestrzennej samej jednostki, jak i również w odniesieniu do otaczającej tkanki miasta będąc jednocześnie miejscem życia osób tam mieszkających. Zespół takich jednostek z mieszkańcami od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy mieszkańców tworzy dzielnicę.
Analizując drugi człon tytułu spotkania międzynarodowy termin „sustainability development“ rozumiany jest jako zrównoważony rozwój osiedli mieszkalnych pod względem środowiskowym, ekonomicznym i społecznym. Podczas spotkania te trzy czynniki poddane zostały rozważaniom na konkretnych przykładach osiedli biorąc pod uwagę zrównoważone podejście koncepcyjne, proces ich planowania oraz procedurę umożliwiającą zaaplikowanie zrównoważonych cech w fazie realizacji. Nie bez przyczyny podaję „środowisko“ jako czynnik pierwszy.
W jaki sposób budować zrównoważone osiedla?
Czy nazwa – „ZIELONE OSIEDLE“ – „Eco osiedle“ – „OSIEDLE ENERGOOSZCZĘDNE“ – „OSIEDLE KWITNĄCE“ – „OSIEDLE PASSIVA“ – „osiedle słoneczne“ – „ekologiczne osiedle“ – „pierwsze zielone osiedle mieszkaniowe“ czy może „inteligentne osiedle“ gwarantuje nam faktycznie to co obiecuje?
Jakie elementy dają nam pewność, że mamy do czynienia naprawdę ze zrównoważonym osiedlem mieszkaniowym tzn. długufalowo rentownym, będącym wartościową urbanistycznie i architektonicznie częścią miasta, o pozytywnych rozwiązaniach środowiskowych, społecznie akceptowane i tworzące ulubione miejsce miasta dla wielu jego mieszkańców?
W ramach pierwszej części spotkania - „zielony“ certyfikat dla osiedla mieszkaniowego został przedstawiony zarys certyfikowania, jak również istniejące systemy oceny. Pan Rafał Schurma (prezydent PLGBC) zwrócił uwagę na trudność oceny niewymiernych czynników, takich jak estetyka i wartości społeczne osiedla mające przecież bezpośredni wpływ na stabilność wartości zrównoważonego osiedla.
Tym bardziej istotne jest szukanie instrumentów gwarantujących jakość w postaci przeprowadzania konkursów architektonicznych, masterplanów dla układu urbanistycznego, zasad określających wygląd miasta od strony estetyki.


***


Kilka danych statystycznych z terenu Niemiec:
• 52 lata – średni wiek budynku mieszkalnego
• 4,4 % ogółu mieszkań w Niemczech ogrzewanych jest za pomocą źródeł odnawialnych
• co dziesiąty budynek mieszkalny w 2009 roku posiadał zainstalowane panele solarne na dachu
• we własnościowym mieszkaniu mieszka z jednoosobowych gospodarstw domowych - 28%
mieszkańców, z gospodarstw z 4 i więcej osobami - 60% mieszkańców
• 75% gospodarstw domowych stanowią mieszkania jedno i dwuosobowe, największą grupę
stanowią osoby mieszkające samodzielnie
• 42,8 m2 powierzchni mieszkalnej przypada średnio na mieszkańca Niemiec, w roku 1995 było to
jeszcze 36,7m2 (dla porównania potencjału budownictwa mieszkaniowego w Polsce – średnia
powierzchni mieszkalnej przypadająca na mieszkańca wynosiła w 2010 roku 25,4m2 – dop. IMC)
• 25% zarobków netto średnio wydawał w 2012 roku na mieszkanie statystyczny Niemiec
• 1386 Euro/m2 oraz 82,9 m2 powierzchni – to dane statystycznego nowego mieszkania
oddawanego w 2012 roku do użytku
(Dane: „Wohnen und Bauen in Zahlen 2011/2012“, BMVBS)


***


Projekt „Killesberghöhe“ w Stuttgarcie i Nowe Żerniki we Wrocławiu prezentowane na spotkaniu nie bez powodu są przykładem zrównoważonego podejścia w planowaniu i budowaniu. Stanowią nawiązanie do tradycji osiedli Wystawy Budowlanej z początku XX wieku (Weissenhof-Siedlung i WUWA I) o wartościach aktualnych do dnia dzisiejszego.
Markus Penell, partner i prezes biura Ortner & Ortner Baukunst przedstawił pierwsze osiedle mieszkaniowe w Niemczech, które otrzymało najwyższy certyfikat DGNB dla osiedla zrównoważonego „GOLD 2013“.
W oparciu o tradycję „europejskiego miasta“ pod względem struktury i funkcji I estetyki obiektów architektonicznych osiedle „Killesberg“ czerpie z przykładów architektonicznych osiedla Weißenhof w Sztutgarcie sąsiadującego z inwestycją. Ideę poszczególnych budynków tworzyły renomowane pracownie architektoniczne zaproszone przez inwestora do współpracy: Kees Christiaanse, Baumschlager & Eberle, David Chipperfield und O&O Baukunst. Różnorodne biura architektoniczne i ich odmienny sposób tworzenia otrzymały wspólny mianownik, jakim jest wzór osiedla Werkbundu w Weißenhof. Galeria zdjęć tych różnych obiektów osiedla zawarta jest w referacie pana Penell´a. Zauważalny jest silny wpływ wzorca, który tworzy, mimo odmiennego podejścia do architektury tworzących je pracowni architektonicznych, jednorodne w charakterze i pod względem estetyki osiedle mieszkalne, różniąc się w subtelny sposób na poziomie ikładu mieszkań, fasady czy detalu architektonicznego.
Zaprezentowany projekt potwierdza w każdym aspekcie tezę, że na wysoką, zrównoważoną jakość obiektu składają się w równomiernym stopniu wszystkie czynniki: od wybranej przez inwestora procedury konkursu architektonicznego, współpracy wybitnych architektów, dopasowanych do siebie nawzajem i uzgodnionych z wymaganiami mieszkańca funkcji dodatkowych do mieszkalnej, aż po techniczne rozwiązania, jakość sztuki budowlanej i warsztatu prac wykończeniowych. Procedurę certyfikowania i jej kategorie przedstawia pokrótce broszura DGNB

***


PRZYKŁADOWE INSTRUMENTY REALIZACJI ZASAD ZRÓWNOWAŻONYCH OSIEDLI:


• Obecność specjalisty od doradztwa energetycznego i interdyscyplinarny zespół projektantów
(architekt, architekt krajobrazu, urbanista, socjolog miasta itd) od samego początku projektu jako
warunek otrzymania dofinansowania z programów państwowych
• „Architekt – doradca“ to wyspecjalizowani projektanci, którzy oprócz zasad zrównoważonego
budowania i interdyscyplinarnego zespołu do dyspozycji (j.w.) mają wiedzę na temat tworzenia
alternatywnych form budowania dla prywatnych inwestorów budujących na własne potrzeby
(grupy budowlane, tbs-y, spółdzielnie/kooperatywy)
• Procedura prywatnego konkursu inwestorskiego, gdzie podane rozwiązania koncepcyjne poparte
są rozwiązaniami technicznymi i podanymi kosztami szacunkowymi inwestycji jako
instrumentarium umożliwiające podjęcie najbardziej optymalnej decyzji dla inwestora jako wybór
z kilku opcji
• Szczegółowe określenie jakości technicznej budynków oraz jakości przestrzeni zewnętrznych
inwestycji dla inwestora starającego się o pozyskanie działek miejskich w procedurze przetargu
• Instytucja koordynująca wyodrębniona specjalnie na potrzeby projektu na poziomie administracji
miasta czy jako oddzielna instytucja wspierająca rozwój miasta mająca za zadanie koordynację
działań, usprawnianie procesu I pieczę nad zachowaniem założonych celów
• Społecznie zrównoważone osiedle powstaje m.in. dzięki obwarowaniom w powiązaniu z
procedurą uzyskania pozwolenia na budowę konieczności wybudowania przez inwestora
mieszkań o wsparciu państwowym (dla osób mniej zamożnych) np. w Monachium jest to 30%, w
Sztutgarcie 20% w odniesieniu do całości budowanych mieszkań przez dewelopera w danym
miejscu


***


Do tradycji Wystawy Budowlanej WUWA I nawiązuje modelowa dzielnica Wrocławia „Nowe Żerniki“ i jej osiedla. Zbigniew Maćków (Maćków Pracownia Projektowa) przedstawił barwnie wspólną inicjatywę środowiska architektów i administracji miasta. Dzięki połączeniu funkcji mieszkalnej z usługami i drobną produkcją tworzone jest miejsce w zrównoważony sposób reagujące na potrzeby mieszkańców. Już od samego początku istnienia
pomysłu powstała grupa koordynująca przedsięwzięcie złożona z architektów, przedstawicieli miasta, instytucjji branżowych.
Ograniczony dostęp komunikacji samochodowej przy jednoczesnym rozwoju komunikacji publicznej, decentralny system zaopatrzenia w energię, przemyślana infrastruktura socjalna oraz przestrzenie publiczne aranżowane przez architektów krajobrazu i artystów to tylko ogólny zarys podejścia do planowania miasta w „Nowych Żernikach“ na lata od 2011 do 2016, gdy Wrocław stanie się Europejską Stolicą Kultury.
http://nowezerniki.pl/


Piąta fasada - „zielone“ dachy - temat od wielu lat znany i pojawiający się wielokrotnie w prasie nie tylko fachowej, jako rodzaj zjawiska-odkrycia, pozostaje w dalszym ciągu tematem trudnym i rzadko znajdującym w Polsce zastosowanie. Padają zarzuty pod adresem „zielonych dachów“, że za drogie, że skomplikowane i że nie wiadomo właściwie po co, bo przecież, gdy mówimy o inwestycjach budownictwa mieszkaniowego, kto podchodzi do aspektu ekologii na serio?
Powstaje pytanie jaka jest wartość rynkowa ekskluzywnego tarasu na dachu z widokiem ponad miastem należącego do loftu na ostatnim piętrze lub ogrodów rekompensujących powierzchnie zabudowane w zwartej zabudowie osiedla centrum miasta?
Nie wspominam już o najważniejszej wartości „zielonych dachów“, którą jest poprawa warunków fitoklimatycznych dzięki zwykłemu (i prostemu!) pokryciu budynku zielenią ekstensywną, ani o wartości energetycznej dla dachu czy oszczędności wód opadowych w porównaniu z kosztami „odprowadzanymi“ do kanalizacji.
Musielibyśmy szukać tu adresata, któremu zależałoby realnie, oprócz nas samych oczywiście, na lobbingu „zieleni“ w mieście oraz na wdrażaniu instrumentów realizacyjnych, jako uzupełnienie zapisów prawa budowlanego.
Projektowaniem „zielonych“ dachów i fasad zajmują się architekci krajobrazu, fachową wiedzę posiadają ekolodzy specjalizujący się w tematyce wód opadowych, specjaliści od dachów zielonych.
"Zielone“ dachy i fasady budynków mieszkalnych przedstawiła Prof. Nicole Pfoser z Politechniki Nürtingen. Ich różnorodność pod względem funkcji i wyglądu, jak również ilość technicznych rozwiązań jest adresowana do najprzeróżniejszych wymagań architektury i jest pomocna w dopasowaniu do rozwiązań technicznych każdego budynku.
Wyniki projektu badawczego Federalnego Urzędu Budownictwa i Ładu Przestrzennego (BBR), Instytutu Badań (BBSR), Uniwersytetu w Darmstadt i Uniwersytetu w Braunschweig przedstawione na spotkaniu i stanowiące kompendium wiedzy dotyczącej zastosowania „zielonych“ dachów i fasad są dla Państwa dostępne:
- skrót w języku angielskim znajduje się na stronie internetowej: http://www.biotope-city.net/article/gebude-
begr-nung-und-energie-potenziale-und-wechselwirkungen

- skrót oraz pełna wersja w języku niemieckim (pdf) jest udostępniona na stronie:
http://www.baufachinformation.de/literatur.jsp?bu=2013109006683.
Wydanie w druku planowane jest na luty 2014.


***


PRZYKŁADOWE INSTRUMENTY REALIZACJI:
• Miasto Chicago „nagradza“ inwestorów przejmujących zadanie dodatkowego
zagospodarowania terenu jako jakościowo zaprojektowane i publicznie dostępne tereny zieleni,
w tym „zielone“ dachy i fasady przez odstępstwo od ogólnej zasady co do obowiązującej
wysokości zabudowy umożliwiając jej przekroczenie o ustaloną uchwałą miasta, dla takich
przypadków, wielkość
• Freiburg i wiele, wiele innych miast w Niemczech przy zakupie przez inwestora działek
będących we własności miasta już na etapie umów notarialnych zakupu wprowadza równolegle
umowy określające obowiązki inwestora dotyczące rodzaju rekompensaty za możliwość
inwestycji i zabudowania terenu w mieście. Przy dużych inwestycjach do najczęściej
występujących zaliczają się działania na rzecz realizacji budynków użyteczności publicznej o
funkcjach społecznych (przedszkola, ośrodki dla osób niepełnosprawnych, kluby osiedlowe) lub
rekreacyjnych (park, plac zabaw, ścieżki rowerowe). Umowy te przyjmują czasami również inną
formę - zobowiązanie do konieczności zachowania warunków np. dotyczących kanonu jakości
estetyki dzielnicy określonych dokumentami planistycznymi lub konieczności rozpisania
konkursu planistycznego, do których to form nie zobowiązuje inwestora prawo budowlane.
Jednocześnie pozytywnie jest „wliczana“ rewitalizacja istniejących terenów utwardzonych, jak
również na plus dla inwestora kalkulowane są planowane (wartościowe!) tereny zieleni i tym
samym częściowe odzyskanie powierzchni miasta biologicznie czynnej.


***


Osiedle Vauban z pasywnymi, zero-energetycznymi i plus-energetycznymi domami wielorodzinnymi we Freiburgu to pierwsze ekologiczne osiedle w Niemczech na taką skalę realizujące zasady zrównoważonego rozwoju od 1996 roku. Jako pierwszy powstał w konkursie urbanistycznym masterplan (zwycięska praca pracowni architektonicznej Kollhoff und Kollhoff) określający urbanistyczne ramy osiedla. Osiedle wyróżnia się wieloma cechami proekologicznego myślenia. Jest to np. system retencji wód opadowych, alternatywny system mobilności w osiedlu przy jednoczesnej redukcji ilości samochodów o połowę, wykorzystanie technologii “zielonych dachów i fasad“,
rozbudowana partycypacja mieszkańców co do założeń koncepcyjnych osiedla oraz kierunku jego rozwoju – 50 warsztatów dla ogółu mieszkańców, powstało 40 projektów społecznej realizacji  budynków mieszkalnych w postaci grup budowlanych, spółdzielni etc. obejmujących 1200 osób (przy 5500 mieszkańców). Na terenie osiedla jest zlokalizowanych 600 miejsc pracy.
Historię i zasady rozwoju osiedla na przestrzeni lat 1996 – 2013 przedstawił Thomas Fabian v-ce
dyrektor Biura Planowania Miasta Freiburg.
http://www.vauban.de/
http://www.autofrei-verein.de/index.php


Część wykładową ramowały dwa panele dyskusyjne.
Przedstawiono plusy i minusy procedury certyfikowania oraz czynniki trudne do oceny, takie jak estetyka, piękno architektury. Pan Juliusz Żach określił cechy modelowe projektu Krasińskiego 41 realizowanego przez Instytut Techniki Budowlanej, Wydział Budownictwa Politechniki Śląskiej oraz Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i Mostostal stanowiącego próbę tworzenia standardów zrównoważonego osiedla w Polsce.
Szukano odpowiedzi na pytanie: co tworzy zrównoważony obiekt mieszkalny XXI wieku?
W wypowiedzi pana Michała Tatjewskiego (22 ARCHITEKCI, współwłaściciel pracowni) określony został przykład próby wybudowania w inwestycji deweloperskiej pierwszego zrównoważonego osiedla (osiedle FI w Krakowie, deweloper MEGAPOLIS). Spojrzenie na atuty rynkowe zrównoważonego osiedla nakreślił pan Tomasz Kołodziejczyk (redNET Consulting) zwracając również uwagę na zagrożenie dla zachowania jakości wykonawczej obiektów przy prowadzeniu tak wielkiej inwestycji jaką są „Nowe Żerniki“ w układzie, gdzie inwestorami jest wielu deweloperów konkurujących ze sobą o pozyskanie klienta.
Temat procedur urbanistycznych i instrumentów zachowania jakości architektonicznej pojawiał się w
wielu wypowiedziach.
Dyskusję panelową prowadziła pani dr Katarzyna Zielonko-Jung z Politechniki Warszawskiej.
W nawiązaniu do części referatów wywiązała się ożywiona dyskusja z uczestnikami spotkania trwająca długo poza określone czasowe ramy spotkania.

Wymianę polsko-niemieckich doświadczeń i dialog polsko-niemiecki na płaszczyźnie, tym razem, architektury zainicjowała Ambasada Niemiec w Warszawie angażując się organizacyjnie i wspierając Fundację Twórców Architektury i moją pracownię.
Wsparcie otrzymaliśmy również od Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej.
Potrzebę spotkań i dyskusji zrozumiały również nasze partnerskie firmy Steinbacher Izoterm i REHAU
umożliwiając zorganizowanie spotkania.
Dziękując wszystkim, którzy przyczynili się do realizacji spotkania i dyskusji na temat nowych zrównoważonych osiedli zapraszam na kolejne spotkanie cyklu.

Temat kolejnego spotkania:
„MIASTO NA STAROŚĆ – mieszkanie w starzejącym się społeczeństwie“ planowane jest na
wiosnę 2014.

Dokładny termin WRA_III oraz tematy kolejnych spotkań planowanych na rok 2014 ukażą się wkrótce
na stronie www.coquimalachowskacoqui.com.
Artykuł o przebiegu Warszawskich Rozmów Architektonicznych pojawi się w styczniu 2014 w magazynie Izby Architektonicznej Niemiec „Architektenblatt“.
Notatka ze spotkania i wywiad z panem Thomasem Fabianem prowadzony przez dr Michala Stangela na temat rozwoju dzielnicy Vauban we Freiburgu ukaże się w styczniowym numerze miesięcznika „Architektura-Murator“.
Dziękuję „Architekturze-Murator“ za patronat medialny, którym objęła spotkanie.

I jeszcze na sam koniec:
Dziekując jeszcze raz wszystkim uczestnikom za przybycie zapraszam do tematycznego „współtworzenia“ cyklu i proponowania zagadnień z Państwa strony, które wydają się być aktualne i ważne do poruszenia w jego ramach.
Ważne są też nowe formaty, gdzie istnieje możliwość wymiany i dyskusji. Jesteśmy zainteresowani
jako organizatorzy propozycjami i inicjatywami współpracy z Państwa strony (kontakt mailowy:
projekt@cmcberlin.de).
Iza Małachowska-Coqui
architekt krajobrazu
09 grudnia 2013